زمان بر سر راه‌هاى ورودى شهر و دم دروازه‌ها اتاق‌هايى پاسگاه‌مانند وجود داشت كه مأموران وصول « باج » ( عوارض ) و « خراج » ( ماليات ) در آنها مستقر بودند و وظيفهء آنان وصول باج و خراج بود و در برابر پولى كه از صاحب « بار » مىگرفتند قبض رسيدى مىدادند كه به آن « پتّه » مىگفتند . اين پاسگاه‌ها را « نواقل‌خانه » ( نواقل‌خانه navaqelxone ) مىناميدند « 1 » . در آن زمان در بيرجند چهار " نواقل‌خانه " - در چهارسوى شهر - قرار داشت بدين قرار : [ نواقل خانه ها ] 1 - نواقل‌خانهء شمالى : اين نواقل‌خانه در شمال ( شمال شرقى ) شهر - دم دروازهء مشهد و بر كنارهء شمالى « رود » - واقع بود و راه روستاهاى شمال شرقى بيرجند و برخى از روستاهاى شمالى شهر از مقابل آن مىگذشت . 2 - نواقل‌خانهء شرقى : در شرق شهر و بر سر راه بيرجند به زاهدان و دم دروازه‌ى آن شاهراه يك نواقل‌خانه وجود داشت كه راه روستاهاى شرقى و جنوب شرقى بيرجند از جلوى آن مىگذشت . 3 - نواقل‌خانهء جنوبى : در جنوب شهر و بر كنارهء شمالى رود « پل باغ » ( پال باق pale baq ) بر بالاى تپّهء كوتاهى - بر سر راه « اميرآباد بالا » - يك نواقل‌خانه وجود داشت كه راه بيشتر روستاهاى كوه باغران از آنجا مىگذشت . 4 - نواقل‌خانهء غربى اين نواقل‌خانه در غرب شهر بر سر راه « خوسف » قرار داشت و راه بسيارى از روستاهاى غربى و شمالى و جنوب غربى از مقابل آن مىگذشت .

--> ( 1 ) . در بيرجند گاهى به « نواقل‌خانه » « قراول‌خانه » ( قراول‌خانه qaravelxone ) مىگفتند . در صورتى كه واژهء اخير - چنان كه جزو نخست آن نشان مىدهد - نوعى پاسگاه نظامى ويژهء « ديده‌بانى » و « نگهبانى » بوده است . احتمالا بايستى شباهت لفظى و بناى « نواقل‌خانه‌ها » باعث اين كاربرد واژه « قراول‌خانه » شده باشد و يا اينكه فرض كنيم در مواقع نياز و ضرورت از اين « پايگاه‌ها » براى « ديده‌بانى » و « نگهبانى » استفاده مىكرده و « قراول » در آن مىگذاشته‌اند .